High fantasy — Thế giới thứ cấp

Định nghĩa

“High fantasy” là gì?

“High fantasy” nghe như một nhãn phân loại đơn giản, nhưng mọi chuyện trở nên phức tạp hơn ngay khi người ta cố gắng định nghĩa nó.

Trong các thảo luận học thuật, một trong những nền tảng quan trọng nhất của high fantasy là khái niệm thế giới thứ cấp: một thực tại tưởng tượng tồn tại tách biệt với thế giới thông thường mà chúng ta biết. Một bài viết học thuật trên Oxford Academic thảo luận về high fantasy qua truyền thống xây dựng thế giới thay thế hoặc thế giới thứ cấp này. Đến nay, đó vẫn là một trong những cơ sở rõ ràng nhất để hiểu thể loại.

Nhưng độc giả và tác giả không phải lúc nào cũng sử dụng thuật ngữ ấy theo cùng một cách.

Có người gọi một câu chuyện là high fantasy vì nó diễn ra trong thế giới hoàn toàn hư cấu. Người khác dùng thuật ngữ này khi truyện có nhiều phép thuật, sinh vật thần thoại hoặc yếu tố siêu nhiên. Cũng có người mong đợi những vương quốc, lời tiên tri cổ xưa, hành trình anh hùng hoặc xung đột đủ lớn để quyết định số phận cả thế giới.

Với tôi, không nên gộp tất cả những điều ấy vào một định nghĩa.

Nếu high fantasy chỉ có nghĩa là “nhiều phép thuật”, ta sẽ khó phân biệt nó với high magic (mức độ phép thuật cao).

Nếu high fantasy chỉ có nghĩa là “một câu chuyện có quy mô rất lớn”, ta sẽ khó phân biệt nó với epic fantasy (fantasy sử thi).

Vì thế, tôi chủ yếu hiểu high fantasy qua bản chất của thế giới trong truyện.

Một câu chuyện high fantasy bắt nguồn từ một thực tại thứ cấp. Thế giới ấy có thể có địa lý, lịch sử, xã hội, tín ngưỡng, hệ thống chính trị, văn hóa và quy luật riêng. Nó có thể vay mượn những ý tưởng quen thuộc từ lịch sử của chúng ta, nhưng không phụ thuộc vào thế giới đời thường làm nơi các yếu tố kỳ ảo đột nhiên xuất hiện.

Điều đó không có nghĩa thế giới ấy phải ngập tràn phép thuật.

Không nhất thiết phải có rồng.

Không nhất thiết phải có tiên tộc.

Không cần một Đấng Được Chọn, một vương quốc kiểu trung cổ hay cuộc chiến giữa thiện và ác.

Những yếu tố ấy có thể xuất hiện trong high fantasy, nhưng chúng không phải điều khiến tác phẩm trở thành high fantasy.

Một thế giới thứ cấp có thể có rất ít phép thuật hiện hữu rõ ràng. Truyện cũng có thể chỉ xoay quanh một gia đình, một thành phố hoặc một con người. Điều quan trọng là thế giới kỳ ảo ấy tồn tại như một thực tại riêng.

Vì thế, tôi xem high fantasy, high magic và epic fantasy là ba khái niệm tách biệt.

High fantasy cho biết chúng ta đang bước vào kiểu thế giới nào.

Ở đó có bao nhiêu phép thuật lại là câu hỏi khác.

Quy mô câu chuyện lớn đến đâu lại là một câu hỏi khác nữa.

Phân biệt

High fantasy và low fantasy khác nhau thế nào?

High fantasy và low fantasy thường được xem là hai khái niệm đối lập, nhưng sự khác biệt dễ gây nhầm lẫn vì mọi người không phải lúc nào cũng dùng hai thuật ngữ theo cùng một nghĩa.

Trong bài Kiến thức này, tôi chủ yếu phân biệt chúng dựa trên nơi thế giới kỳ ảo tồn tại.

High fantasy diễn ra trong một thế giới thứ cấp hoặc thế giới được sáng tạo riêng.

Low fantasy đặt yếu tố kỳ ảo vào bên trong, bên cạnh hoặc phía sau một thực tại vẫn có thể nhận ra là gắn với thế giới của chúng ta.

Sự khác biệt ấy quan trọng vì không liên quan đến việc truyện có nhiều hay ít phép thuật.

Một thế giới high fantasy có thể có rất ít phép thuật.

Một câu chuyện low fantasy có thể có phép thuật ở khắp nơi.

Vì vậy, tôi không cho rằng high fantasy chỉ là một cách gọi khác của high magic.

The Lord of the Rings là ví dụ dễ thấy. Trung Địa (Middle-earth) thường được xem là ví dụ kinh điển của truyền thống thế giới thứ cấp, nên The Lord of the Rings đương nhiên phù hợp với high fantasy. Nhưng phần đông cư dân nơi ấy đâu có niệm phép mỗi sáng. Phép thuật cổ xưa, mạnh mẽ và quan trọng, nhưng không phải kỹ năng thường nhật của người bình thường.

Harry Potter gần như tạo nên tình huống ngược lại. Câu chuyện tồn tại song song với nước Anh quen thuộc, nhưng bên trong cộng đồng phù thủy, phép thuật hiện diện khắp nơi. Người ta sử dụng nó trong giáo dục, giao thông, y học, quản lý nhà nước, liên lạc, thể thao và đời sống hằng ngày.

Theo cách phân loại tôi sử dụng ở đây, The Lord of the Rings có thể được xem là high fantasy với mức độ phép thuật tương đối thấp, còn Harry Potter là low fantasy với mức độ phép thuật cao.

Một số độc giả sử dụng high fantasy và low fantasy theo cách khác. Họ có thể gọi một thế giới là “high” khi phép thuật và yếu tố siêu nhiên hòa vào đời sống thường ngày, và “low” khi những điều ấy hiếm gặp hoặc đầy bí ẩn.

Tôi hiểu vì sao cách định nghĩa đó tồn tại.

Nhưng tôi muốn tách riêng các khái niệm này.

Nếu high và low fantasy mô tả bản chất thế giới, còn high và low magic mô tả sự hiện diện của phép thuật bên trong thế giới ấy, việc phân biệt sẽ dễ theo dõi hơn.

Độc giả ngày nay

Ngày nay, độc giả mong chờ điều gì ở high fantasy?

Độc giả vẫn mong đợi điều mà high fantasy từ lâu đã làm rất tốt: cảm giác được bước vào một thế giới khác.

Họ vẫn tìm kiếm những thế giới được xây dựng công phu, truyền thuyết và lịch sử nội tại, chính trị, bí ẩn, phiêu lưu, phép thuật, nhân vật đáng nhớ và cảm giác rằng thế giới vẫn tiếp diễn bên ngoài phần họ đang nhìn thấy.

Nhưng tôi không nghĩ độc giả chỉ đơn giản muốn nhiều chi tiết xây dựng thế giới hơn.

Họ muốn những chi tiết ấy có ý nghĩa.

Một thế giới fantasy có thể có bản đồ, lịch sử hàng nghìn năm, hệ thống chính trị tỉ mỉ và hàng trang quy tắc phép thuật mà vẫn mang cảm giác trống rỗng khó hiểu.

Với tôi, một thế giới bắt đầu trở nên chân thực khi hai điều cùng vận hành: logic và cảm xúc.

Nếu logic đứt gãy, người đọc khó tin vào thế giới ấy.

Nếu thế giới chẳng gợi lên cảm xúc nào, người đọc cũng khó quan tâm đến nó.

Vì vậy, xây dựng thế giới tốt không chỉ là tác giả nghĩ ra được bao nhiêu chi tiết. Những chi tiết ấy còn phải ảnh hưởng lẫn nhau.

Địa lý nên tác động đến việc đi lại và giao thương.

Lịch sử nên để lại dấu vết ở hiện tại.

Tôn giáo nên góp phần định hình niềm tin và luật lệ.

Chính trị nên ảnh hưởng đến đời sống của người bình thường.

Nếu phép thuật tồn tại, nó nên thay đổi cách con người sống, thay vì chỉ xuất hiện đúng lúc câu chuyện cần một cảnh tượng hoành tráng.

Khi những yếu tố ấy kết nối với nhau, thế giới bắt đầu mang cảm giác có đời sống riêng bên ngoài cốt truyện.

Nhưng độc giả cũng cần một con người trong thế giới ấy để quan tâm.

Một bản đồ đẹp không thể thay thế nhân vật đáng nhớ.

Một hệ thống phép thuật hoàn hảo không thể thay thế cảm xúc.

Thế giới fantasy trở nên dễ tin hơn nhiều khi con người sống trong đó có điều khao khát, điều sợ hãi, thứ có thể đánh mất và những lựa chọn thực sự có ý nghĩa với họ.

Đồng thời, nhiều độc giả cũng đang tìm kiếm những điều mà high fantasy chưa cho họ thấy đủ nhiều.

Một thế giới thứ cấp không phải lúc nào cũng cần giống châu Âu thời trung cổ.

Nó không nhất thiết phải lặp lại những tòa lâu đài, quán trọ, vương quốc phong kiến, lời tiên tri cổ xưa và các chủng tộc fantasy quen thuộc.

Một thế giới được sáng tạo có thể có hệ thống chính trị khác, công nghệ khác, thành phố khác, cấu trúc xã hội khác và những cách quan hệ với phép thuật hoàn toàn khác.

Điều đó không có nghĩa high fantasy truyền thống đã mất sức hút.

Nhiều độc giả vẫn yêu thích vương quốc, phiêu lưu, bí ẩn, lịch sử cổ xưa, hiểm nguy, tinh thần anh hùng và cảm giác đắm mình vào thế giới rộng lớn hơn chính mình rất nhiều.

Điều dường như đang thay đổi là họ cũng muốn được bất ngờ.

Họ muốn sự kỳ diệu mà không phải lúc nào cũng nhìn thấy những mảnh ghép cũ được sắp đặt y hệt nhau.

Họ muốn những thế giới đủ quen thuộc để bước vào, nhưng cũng đủ khác biệt để ghi nhớ.

Với tôi, đó có lẽ là thử thách thú vị nhất của high fantasy hiện nay.

Tạo ra thêm một thế giới tưởng tượng không khó.

Khó hơn nhiều là tạo nên một thế giới có sức sống, vận hành hợp lý và vẫn tìm được cách chạm đến trái tim độc giả.