Fantasy về hành trình trưởng thành

Sức hấp dẫn

Vì sao người lớn vẫn yêu thích fantasy về hành trình trưởng thành?

Những câu chuyện trưởng thành chứa đầy trải nghiệm đầu đời: rời xa mái nhà, thất bại nặng nề, biết yêu, nhận lấy trách nhiệm, đưa ra lựa chọn mà không ai khác có thể quyết định thay.

Thế nhưng người lớn vẫn tìm đọc những câu chuyện ấy khi nhiều trải nghiệm đầu tiên đã trôi qua từ lâu.

Có lẽ bởi thêm tuổi là điều tự nhiên xảy ra. Trưởng thành về con người thì không.

Một người có thể rất chắc chắn về bản thân ở tuổi hai mươi, rồi lại hoài nghi điều ấy ở tuổi bốn mươi. Công việc thay đổi. Một mối quan hệ kết thúc. Vai trò quen thuộc biến mất. Trách nhiệm mới đòi hỏi ta trở thành một phiên bản bản thân chưa từng tồn tại.

Tâm lý học phát triển xem tuổi vị thành niên là giai đoạn đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành bản sắc, chịu ảnh hưởng từ những biến đổi sinh học, nhận thức và xã hội. Nhưng bản sắc không đóng băng ngay khi tuổi thiếu niên kết thúc.

Điều đó phần nào lý giải vì sao fantasy dành cho độc giả trẻ vẫn hấp dẫn người lớn và vì sao fantasy giao thoa độ tuổi có thể vượt khỏi nhóm độc giả dự kiến. Người đọc không cần bằng tuổi nhân vật chính mới nhận ra cảm giác đứng giữa một con người cũ và một phiên bản mới còn chưa rõ hình hài.

Giờ tôi là ai? Tôi thuộc về đâu? Tôi đang trở thành người như thế nào?

Fantasy về hành trình trưởng thành chỉ đơn giản đặt những câu hỏi ấy vào một thế giới rộng lớn hơn nhiều.

Bản sắc và thay đổi

Điều gì thực sự xảy ra khi chúng ta trưởng thành?

Trưởng thành nghe như việc bước qua một ranh giới rõ ràng giữa tuổi thơ và đời sống người lớn.

Nhưng trong văn học, quá trình ấy phức tạp hơn rất nhiều.

Truyền thống này gắn bó mật thiết với Bildungsroman, tức tiểu thuyết về quá trình hình thành con người: những câu chuyện quan tâm không chỉ đến tuổi tác, mà còn đến cách mỗi người phát triển ý thức về bản thân. Các nghiên cứu đương đại về truyện trưởng thành cũng đặc biệt chú ý đến trạng thái chuyển tiếp (liminality), giai đoạn bất ổn giữa một bản sắc cũ và bản sắc tiếp theo.

Ta không còn hoàn toàn là con người trước kia, nhưng cũng chưa biết mình sẽ trở thành ai.

Sự căng thẳng thường hình thành giữa ba hình ảnh bản thân: con người tôi từng là, con người người khác kỳ vọng tôi trở thành và con người tôi lựa chọn trở thành.

Điều ấy khiến hành trình trưởng thành đặc biệt có sức nặng trong những câu chuyện về bổn phận và bản sắc, kỳ vọng gia đình, quyền thừa kế, cảm giác thuộc về và trách nhiệm.

Fantasy có thể khiến những xung đột vô hình ấy trở nên hữu hình.

Bản sắc biến thành phép thuật. Kỳ vọng hóa thành lời tiên tri. Rời nhà trở thành lưu đày. Trách nhiệm mang hình hài một vương quốc. Nỗi sợ biến thành quái vật.

Ngay cả câu hỏi về bản sắc và quyền lực cũng có thể trở thành điều cụ thể. Huyết thống nhân vật có thể quyết định phép thuật họ thừa hưởng, bổn phận họ phải gánh vác hoặc tương lai mà gia đình mong họ chấp nhận.

Lời tiên tri có thể là hình thức fantasy của những kỳ vọng truyền từ thế hệ trước. Di sản hoàng tộc có thể biến câu hỏi Tôi nên trở thành ai? thành Tôi sinh ra để trở thành ai?

Và khi nhân vật chống lại định mệnh ấy, có thể họ đang đối diện một trong những câu hỏi trưởng thành lâu đời nhất: Bao nhiêu phần con người tôi thuộc về chính tôi, và bao nhiêu phần đã được quyết định trước khi tôi có quyền lựa chọn?

Một phân biệt hữu ích

Fantasy về hành trình trưởng thành có nhất thiết là YA không?

Không.

Fantasy về hành trình trưởng thành và fantasy dành cho độc giả trẻ (YA) có nhiều điểm giao nhau, nhưng không phải cùng một khái niệm.

Fantasy YA là một nhóm sách được phân loại theo đối tượng xuất bản và độc giả. Hành trình trưởng thành mô tả một kiểu phát triển cá nhân bên trong câu chuyện.

Hai khái niệm thường gặp nhau vì tuổi thiếu niên tự nhiên gắn với những câu hỏi về bản sắc, tính độc lập, tình bạn, kỳ vọng gia đình và trách nhiệm. Tuy nhiên, không phải tác phẩm fantasy YA nào cũng lấy quá trình hình thành con người làm hành trình trung tâm; tương tự, không phải truyện trưởng thành nào cũng được viết cho thanh thiếu niên.

Đó cũng là lý do fantasy giao thoa độ tuổi có thể hấp dẫn nhiều thế hệ. Nhân vật thiếu niên có thể lần đầu đối mặt một thử thách, trong khi độc giả trưởng thành nhận ra xung đột sâu xa hơn bên dưới: sống xứng đáng với di sản, lựa chọn giữa bổn phận và khát vọng, hay phát hiện rằng trở thành chính mình có thể khiến những người từng định nghĩa con người ta thất vọng.

Tuổi tác làm thay đổi hoàn cảnh. Nhưng không nhất thiết làm thay đổi câu hỏi.

Định nghĩa

Vậy chính xác fantasy về hành trình trưởng thành là gì?

Fantasy về hành trình trưởng thành là dạng truyện fantasy mà sự phát triển cá nhân, bản sắc và quá trình tiến tới tính độc lập hoặc sự chín chắn hơn của nhân vật chính giữ vai trò trung tâm.

Nhân vật có thể lớn thêm, nhưng riêng tuổi tác không phải điều quan trọng nhất. Điều thay đổi là cách họ hiểu chính mình.

Một số cuốn fantasy về hành trình trưởng thành đáng nhớ nhất khiến sự biến đổi nội tâm không thể tách rời cuộc phiêu lưu bên ngoài. Phép thuật, tình bạn, lưu đày, xung đột gia đình, danh tính bị che giấu, quyền thừa kế, lời tiên tri, thất bại hoặc trách nhiệm đều có thể trở thành một phần của quá trình ấy.

Vì vậy, fantasy về hành trình trưởng thành thường giao thoa với fantasy lấy nhân vật làm trung tâm. Nhiệm vụ phiêu lưu không chỉ đưa một nhân vật đi qua tấm bản đồ; nó còn làm thay đổi con người đặt chân tới phía bên kia.

Và khám phá bản thân không phải lúc nào cũng có nghĩa nhận ra mình vốn sở hữu quyền năng bí mật. Đôi khi đó là hiểu giới hạn của mình. Đôi khi là chất vấn những điều mình thừa hưởng. Đôi khi là chấp nhận trách nhiệm. Đôi khi là lựa chọn một cuộc đời mà người khác chưa từng lựa chọn hộ ta.

Thế giới có thể chứa những vương quốc, quái vật và phép thuật không tưởng, nhưng ẩn dưới tất cả là một câu hỏi rất con người: Tôi sẽ trở thành ai khi cuối cùng phải tự mình lựa chọn?

Có lẽ vì vậy chúng ta chẳng bao giờ thật sự vượt qua độ tuổi yêu thích những câu chuyện này.

Thêm tuổi không bao giờ ngừng lại. Có lẽ quá trình trở thành chính mình cũng vậy.