Sách fantasy

Ký ức

Vì sao có những cuốn fantasy ở lại trong lòng ta suốt nhiều năm?

Chúng ta đọc sách trong dòng chảy của cuộc đời.

Một cuốn sách có thể gắn với độ tuổi, địa điểm, một mối quan hệ hay giai đoạn thay đổi nào đó. Những mối liên hệ ấy có thể tồn tại rất lâu sau lần đọc đầu tiên.

Đó là lúc ký ức tự truyện trở nên quan trọng. Chúng ta không ghi nhớ một câu chuyện tách biệt khỏi đời mình; ta thường nhớ cả hoàn cảnh khiến câu chuyện có ý nghĩa.

Thế giới fantasy gặp gỡ trong tuổi thơ sau này có thể gợi lại nhiều hơn nhân vật hay cốt truyện. Nó đưa người đọc về căn phòng từng ngồi đọc sách, những người đã cùng chia sẻ câu chuyện hoặc hình ảnh bản thân ngày ấy.

Hoài niệm có thể làm mối liên hệ ấy thêm sâu đậm. Nghiên cứu tâm lý học liên hệ hoài niệm với cảm giác bản thân liên tục qua thời gian: cảm nhận rằng con người ta trong quá khứ và hiện tại vẫn thuộc về cùng một cuộc đời.

Vì vậy, đọc lại một cuốn sách cũ có thể đem đến trải nghiệm rất đặc biệt.

Cuốn sách có thể vẫn như xưa. Nhưng người đọc thì đã khác.

Trở lại câu chuyện cũ cũng là dịp đối chiếu con người ta từng là với con người ta hôm nay.

Điều đó phần nào lý giải vì sao có người gọi một cuốn sách hay cả bộ truyện là “tuổi thơ của tôi”.

Họ không chỉ nhớ về tác phẩm hư cấu. Qua nó, họ còn nhớ về một phần chính mình.

Cuộc sống và bản sắc

Vì sao một thế giới tưởng tượng có thể trở thành một phần đời thực?

Truyện kể trao cho chúng ta chất liệu để suy nghĩ về bản sắc của mình.

Lựa chọn của nhân vật có thể làm lộ rõ những giá trị ta ngưỡng mộ hay phản đối. Một xã hội xa lạ có thể khiến những giả định thường ngày trở nên dễ nhận thấy. Cuộc sống hư cấu có thể mở ra những khả năng mà người đọc chưa từng tự mình trải nghiệm.

Trong tâm lý học, khái niệm những bản thể khả dĩ chỉ các hình dung về con người ta có thể trở thành, mong muốn trở thành hoặc sợ sẽ trở thành.

Văn học không quyết định những bản sắc ấy, nhưng có thể mở rộng phạm vi những khả năng mà chúng ta đủ sức hình dung.

Fantasy đặc biệt phù hợp với việc này vì không bị giới hạn trong các thiết chế xã hội hay thực tại vật lý vốn có. Nó có thể tạo nên hệ thống quyền lực mới, kiểu gia đình khác, mối quan hệ khác với cái chết, những nền văn hóa hoàn toàn xa lạ hoặc thế giới vận hành theo quy tắc không thể có thật.

Khoảng cách với đời thường đôi khi lại làm những câu hỏi quen thuộc hiện ra rõ hơn.

Ai nên nắm quyền? Ta có trách nhiệm gì với người khác? Bao nhiêu phần trong bản sắc là thứ ta thừa hưởng? Khi nào lòng trung thành biến thành sự phục tùng? Điều gì làm nên lòng can đảm?

Bối cảnh có thể không tưởng, nhưng câu hỏi thì không nhất thiết như vậy.

Truyện kể còn vượt ra ngoài trải nghiệm của từng độc giả.

Sách trở thành chủ đề trò chuyện, ký ức chung, tác phẩm nghệ thuật, truyện do người hâm mộ sáng tác, trò chơi, cộng đồng và tình bạn. Nghiên cứu xã hội học về văn hóa người hâm mộ ngày càng xem những hình thức tham gia này là hoạt động xây dựng cộng đồng và bản sắc, chứ không chỉ là tiếp nhận thụ động.

Một thế giới tưởng tượng vì thế có thể sở hữu đời sống xã hội hoàn toàn có thật.

Thế giới ấy có thể không tồn tại. Nhưng những mối quan hệ hình thành quanh nó thì có.

Trí óc còn có khả năng đặc biệt: xây dựng trải nghiệm từ những thứ không hiện diện trước mắt. Khi theo dõi truyện, chúng ta hình dung địa điểm, hành động, ý định và trạng thái cảm xúc qua ngôn ngữ. Nghiên cứu thần kinh học về việc đọc truyện cho thấy quá trình đọc và nhận thức xã hội có thể huy động những phần của mạng lưới mặc định trong não, vốn liên quan đến việc mô phỏng cảnh vật, không gian và trạng thái tinh thần.

Bộ não biết con rồng chỉ là hư cấu.

Nhưng người đọc vẫn phải tưởng tượng đứng trước một con rồng sẽ có ý nghĩa ra sao.

Fantasy không cần thuyết phục chúng ta rằng điều không thể là sự thật. Nó chỉ cần làm cho điều không thể trở nên có ý nghĩa trong khi ta hình dung về nó.

Đọc sách và tâm trí

Đọc sách fantasy mang lại những lợi ích gì?

Lợi ích của fantasy không đến từ bản thân phép thuật, mà một phần từ những hoạt động tinh thần mà việc đọc truyện đòi hỏi.

Khơi gợi trí tưởng tượng

Fantasy yêu cầu người đọc dựng nên những điều không thể chỉ có được bằng kinh nghiệm thực tế.

Thế giới mới có thể có địa lý, quy tắc xã hội, sinh vật hoặc quan hệ nhân quả lạ lẫm. Độc giả phải tự xây dựng rồi liên tục điều chỉnh mô hình trong đầu về cách thế giới ấy vận hành.

Điều đó không có nghĩa đọc fantasy tự động khiến một người sáng tạo hơn.

Nhưng nó đem lại chất liệu khác thường cho trí tưởng tượng: những khả năng chưa hề tồn tại.

Khuyến khích nhìn từ góc độ người khác

Để hiểu câu chuyện, người đọc phải theo dõi nhân vật biết gì, muốn gì, sợ gì, hiểu nhầm điều gì và tin vào điều gì.

Một phân tích tổng hợp quy mô lớn được đăng ký phương pháp trước về việc đọc truyện hư cấu ghi nhận những tác động tích cực nhỏ đối với nhận thức nói chung. Trong các nghiên cứu thực nghiệm, tác động thể hiện rõ hơn ở sự đồng cảm và khả năng suy đoán trạng thái tinh thần của người khác. Đây là những hiệu ứng khiêm tốn, không phải lợi ích tự động xuất hiện ở mọi độc giả.

Nhưng ý nghĩa cơ bản vẫn rất đáng chú ý.

Đọc truyện thường xuyên khiến chúng ta tự hỏi: Đứng trong tâm trí của người khác, tình huống này sẽ hiện ra thế nào?

Fantasy có thể đưa việc thực hành ấy vượt khỏi trải nghiệm quen thuộc, cho độc giả bước vào các nền văn hóa, cơ thể, vai trò và hệ thống đạo đức không tồn tại trong đời sống thường nhật.

Tạo khoảng cách tâm lý

Fantasy có thể biến những vấn đề của con người thành hình thức xa lạ.

Quyền lực trở thành phép thuật. Kỳ vọng thừa kế biến thành lời tiên tri. Nỗi sợ có hình hài quái vật. Chia rẽ xã hội có thể trở thành xung đột giữa các dân tộc hư cấu.

Khoảng cách ấy đôi khi giúp ta xem xét những vấn đề khó khăn dễ hơn, bởi chúng không hiện ra dưới đúng hình thức thường gặp ngoài đời.

Fantasy không loại bỏ vấn đề có thật. Nó thay đổi góc nhìn của chúng ta về vấn đề ấy.

Có thể giúp suy ngẫm sâu hơn

Ảnh hưởng lâu bền nhất của một câu chuyện có thể không xuất hiện lúc cuốn sách còn đang mở.

Lựa chọn của nhân vật đôi khi tiếp tục khiến ta suy nghĩ sau khi đọc xong: đối chiếu nó với những giá trị, trải nghiệm và quyết định của chính mình.

Vì thế, giá trị của fantasy không nhất thiết chỉ nằm ở việc tạm thoát khỏi thực tại.

Đôi khi, giá trị ấy nằm ở việc trở về đời thực với một câu hỏi, hình ảnh hoặc khả năng mới trong tâm trí.

Định nghĩa

Thể loại fantasy là gì?

Fantasy là một dạng văn học hư cấu cho phép điều không thể có thật trở thành một phần thực tại bên trong câu chuyện.

Điều phi thực ấy có thể là phép thuật, thực thể siêu nhiên, sinh vật thần thoại, thế giới tưởng tượng, quy luật tự nhiên khác lạ hoặc sự kiện không thể xuất hiện trong đời thường.

Nhưng fantasy không chỉ có một kiểu truyện.

High fantasy có thể tạo nên cả một thế giới thứ cấp hoàn toàn riêng biệt.

Fantasy phiêu lưu có thể biến hành trình thành sự khám phá, hiểm nguy và trải nghiệm những điều chưa biết.

Fantasy sử thi có thể mở rộng xung đột ra nhiều vương quốc, chiến tranh hay cả những nền văn minh.

Fantasy dành cho độc giả trẻ (YA) có thể kết hợp những điều không tưởng với các câu hỏi của tuổi mới lớn và bản sắc cá nhân.

Thể loại còn thay đổi theo điều mà tác phẩm chọn làm trọng tâm. Fantasy với nữ chính đặt một nữ nhân vật ở vị trí trung tâm; fantasy hoàng gia khám phá hệ quả của ngai vàng, vương triều và quyền thừa kế; fantasy lấy nhân vật làm trung tâm dùng lựa chọn cá nhân để thúc đẩy cốt truyện; fantasy về chính trị hoàng gia đưa thiết chế và tranh giành quyền lực thành động lực chính; còn fantasy về hành trình trưởng thành dùng điều phi thực để khám phá một người đang dần trở thành ai.

Sự linh hoạt ấy là một trong những sức mạnh của fantasy.

Điểm chung của những câu chuyện này không phải danh sách bắt buộc có rồng, kiếm hay thần chú, mà là quyền vượt khỏi các giới hạn của thực tại thường ngày.

Sự tự do ấy cho phép fantasy biến những ý niệm trừu tượng thành điều hữu hình.

Quyền lực có thể mang hình hài cụ thể. Ký ức có thể biến thành một nơi chốn. Nỗi sợ có thể mọc nanh. Bản sắc có thể hóa thành phép thuật.

Và một thế giới không thể tồn tại vẫn có thể nói rất trực tiếp về cuộc sống con người.

Có lẽ vì thế sách fantasy vẫn có ý nghĩa ngay cả khi câu chuyện đã kết thúc từ lâu.

Đôi khi ta nhớ thế giới ấy. Đôi khi ta nhớ bản thân đã là ai khi lần đầu bước vào đó.

Và đôi khi, một thế giới chưa từng tồn tại lại trở thành một phần của cuộc đời có thật.

Nếu đang tìm cuốn sách tiếp theo, hãy khám phá cách chọn sách fantasy phù hợp với sở thích đọc thực sự của mình.